ลวดลายผ้าไหม
ที่ทำอยู่จากอดีตจนถึงปัจจุบัน ลวดลายส่วนใหญ่ จะได้มาจากสภาพแวดล้อม และธรรมชาติที่เป็นอยู่ของชุมชน อาทิ ลวดลายโบราณที่ทำตามวัสดุต่าง ๆ สำหรับในปัจจุบัน ลวดลายต่าง ๆ ได้มีการพัฒนา และมีการประดิษฐ์ลวดลายต่าง ๆ เพิ่มขึ้น
สำหรับลวดลายที่ได้รับความนิยมในปัจจุบัน ได้แก่ ลายขอคำเดือน ลายสำรวจ ลายด่านใหญ่ ลายด่านกลาง ลายด่านเล็ก ลายด่านเมืองลาว ลายนาค ลายคันชั่ง ลายหงส์ ลายขอกำ ลายขอขื่อ
(ใหญ่ กลาง เล็ก) ลายดอกแก้ว ลายขอดอกรัก ลายสิบซิ่ว ลายลวงใหญ่ กลาง เล็ก ลายนาคคอทบ ลายนาคเกี่ยวก้น ลายตะเภา ลายขิดไม้ รอด ซึ่งจะขอบันทึกและเผยแพร่ ภูมิปัญญาท้องถิ่น ในการทอผ้า ลวดลายดังต่อไปนี้
ลายที่ 1
ประเภทผ้า ผ้าไหมมัดหมี่ตีนจกลายผ้า ลายขอดอกรัก สาเหตุที่ตั้งชื่อลายขอดอกรักเพราะในลายจะเป็นขอในดอกที่เป็นลายขอล้อมรอบดอกรัก ซึ่งแสดงถึงการเชื่อมโยงการเกี่ยวพันไปด้วยความรัก ความสามัคคีของคนในชนบทลายตีนจก ลายขอซ้อนผู้ถ่ายทอด แม่เฒ่าเกียง บุญขันธ์ผู้สืบทอด แม่ทองล้วน ทองดาดาษ
ผู้เก็บรักษา แม่ทองล้วน ทองดาดาษอายุผลผลิต ประมาณ 104 ปี
ลายที่ 2
ประเภทผ้า ผ้าไหมมัดหมี่ตีนจกลายผ้า ลายกาบเมืองลาว สาเหตุที่ตั้งชื่อลายกาบเมืองลาว เพราะในลายจะมีลัษณะเรียงซ้อนกันเป็นชุด ๆ(กาบ) ลักษณะเด่นของผืนผ้า คือ เป็นการทอผ้ามัดหมี่สลับการทำขิดลายตีนจก ลายขอขื่อ (กลาง)ผู้ถ่ายทอด แม่ทองล้วน ทองดาดาษอายุผู้ผลิต ประมาณ 104 ปี
ลายที่ 3
ประเภทผ้า ผ้าไหมมัดหมี่ตีนจกลายผ้า ลายสิบซิ่วสาเหตุที่ตั้งชื่อลายสิบซิ่ว เพราะซิ่ว ภาษาลาวแปลว่า สีเขียวจึงแปลว่ามีสีเขียวสิบลายในผืนผ้าเดียวกัน ซึ่งสีเขียวแสดงถึงความอุดมสมบูรณ์ของชนบทในอดีต
ลายตีนจก ลายขอซ้อน
ผู้ถ่ายทอด แม่เฒ่าเกียง บุญขันธ์
ผู้สืบทอด แม่ทองล้วน ทองดาดาษ
ผู้เก็บรักษา แม่ทองล้วน ทองดาดาษ
อายุผู้ผลิต ประมาณ 104 ปี
ลายที่ 4
ประเภทผ้า ผ้าไหมมัดหมี่ตีนจกลายผ้า ลายด่านน้อย สาเหตุที่ตั้งชื่อลายด่านน้อย เพราะในลายจะมีลักษณะคล้ายด่านหรือป้อมยาม ซึ่งเป็นลายที่มีการทอสืบทอดกันมาตั้งแต่สมัยปย่าตายาย เหตุที่ชื่อว่า ลายด่านน้อยเพราะในการทอจะใช้ปอยไหม มัดหมี่ขนาด 25 เส้น
ลายตีนจก ลายทองเหลือง
ผู้ถ่ายทอด แม่เฒ่าเกียง บุญขันธ์
ผู้สืบทอด แม่ทองล้วน ทองดาดาษ
ผู้เก็บรักษา แม่ทองล้วน ทองดาดาษ
อายุผู้ผลิต ประมาณ 150 ปี
ลายที่ 5
ประเภทผ้า ผ้าไหมมัดหมี่ตีนจก
ลายผ้า ลายสำรวจ สาเหตุที่ตั้งชื่อลายสำรวจ เพราะในลายจะมีลักษณะเด่นเป็นรูปคล้ายจรวด ซึ่งชาลาวครั่งเชื่อกันว่าจะทำให้มีชีวิตที่รุ่งเรือง
รุ่งโรจน์
ลายตีนจก ลายดอกแก้ว
ผู้ถ่ายทอด แม่เฒ่าเกียง บุญขันธ์
ผู้สืบทอด แม่ทองล้วน ทองดาดาษ
ผู้เก็บรักษา แม่ทองล้วน ทองดาดาษ
อายุผ้า ประมาณ 104 ปี
ลายที่ 6
ประเภทผ้า ผ้าไหมมัดหมี่ตีนจก
ลายผ้า ลายลวงใหญ่
เพราะในลายมีลักษณะเหมือน ด่านกั้น ซึ่งมีความซับซ้อนเสมือนหนึ่งเป็นลายลวง
ข้าศึกให้หลงทาง และที่ได้ชื่อว่าลายลวงใหญ่ เพราะทอด้วยผาไหมที่มัดหมี่ขนาดย่อยจำนวน
39 เส้น
ลายตีนจก ลายคลองกระเบี้ย (ผีเสือ)
ผู้ถ่ายทอด แม่เฒ่าเกียง บุญขันธ์
ผู้สืบทอด แม่ทองล้วน ทองดาดาษ
ผู้เก็บรักษา แม่ทองล้วน ทองดาดาษ
อายุผ้า ประมาณ 104 ปี
ลายที่ 7
ประเภทผ้า ผ้าไหมมัดหมี่ตีนจก
ลายผ้า ลายนาคคอทบ
สาเหตุที่ตั้งชื่อลายนาคคอทอบ เพราะตั้งตามลักษณะเด่นของลายผืนผ้า คือ คล้ายพญานาคชูหัวกลับไปทางลำตัว ซึ่งชาวลาวครั่ง
เชื่อกันว่าพญานาคเป็นสัตว์ในเทพนิยาย และเป็น
สัตว์ที่ให้น้ำ ซึ่งแสดงถึงความอุดมสมบูรณ์ จุดเด่นของผืนผ้าจะเป็นการทอมัดหมี่ตาสลับ กับการทำตาขิด
ลายตีนจก ลายคันร่ม
ผู้ถ่ายทอด แม่เฒ่าเกียง บุญขันธ์
ผู้สืบทอด แม่ทองล้วน ทองดาดาษ
ผู้เก็บรักษา แม่ทองล้วน ทองดาดาษ
อายุผ้า ประมาณ 104 ปี
ลายที่ 8
ประเภทผ้า ผ้าไหมมัดหมี่ตีนจก
ลายผ้า ลายนาคเกี่ยวก้น
สาเหตุที่ตั้งชื่อว่าลายนาคเกี่ยวก้น เพราะตั้งตาม
ลักษณะเด่นของลายผืนผ้า คือคล้ายพญานาค
เกี่ยวหางกัน ซึ่งเชื่อกันว่าพญานาคเป็นสัตว์ใน
เทพนิยาย และเป็นสัตว์ให้น้ำ และที่สำคัญพญานาค
เกี่ยวหางกัน แสดงให้เห็นถึงความสามัคคีปรองดอง การไม่แตกแยกกันจุดเด่นของผืนผ้าเป็นการทอผ้า
มัดหมี่สลับกับการทำขิด
ลายตีนจก ลายตีนกาบ
ผู้ถ่ายทอด แม่เฒ่าเกียง ทองดาดาษ
ผู้สืบทอด แม่ทองล้วน ทองดาดาษ
ผู้เก็บรักษา แม่ทองล้วน ทองดาดาษ
อายุผ้า ประมาณ 104 ปี
ลายที่ 9
ประเภทผ้า ผ้าไหมมัดหมี่ตีนจก (หมี่ทั้งผืน ฝ้ายย้อมคราม)
ลายผ้า ลายขอขื่อ สาเหตุที่ตั้งชื่อลายขอขื่อ เพราะในลายคล้ายกับขื่อบ้าน ซึ่งเป็นขื่อที่มีลักษณะเกาะเกี่ยวกันเป็นตะขอ แสดงถึงความสามัคคีในหมู่คณะ
จุดเด่น การย้อมสีจะใช้สีธรรมชาติ คือย้อมแร่สีจะออกแร่ ๆ (สีดำ ๆ น้ำเงิน ๆ)
ลายตีนจก ลายอึ่งยัน
ผู้ถ่ายทอด ลายอึ่งยัน
ผู้สืบทอด นางมณี นิลึก
ผู้เก็บรักษา แม่ทองล้วน ทองดาดาษ
อายุผ้า 55 ปี
ลายที่ 10
ประเภทผ้า ผ้าไหมมัดหมี่ตีนจก
ลายผ้า ลายหมี่ตะเภา สาเหตุที่ตั้งชื่อลายหมี่
ตะเภาเพราะในลายจะมีลักษณะเด่นคล้ายเรือ
สำเภา ซึ่งแสดงถึงชีวิตความเป็นอยู่ของคนสมัย
ก่อนที่ต้องเดินทางโดยเรือ
หมายเหตุ ลายตะเภา ได้รับรางวัลชนะเลิศจาก
การประกวด ผ้าไหมมัดหมี่ของภาคเหนือ
ปี 2545
ลายตีนจก ลายตุ้ม
ผู้ถ่ายทอด แม่เฒ่าทองดี พิลึก
ผู้สืบทอด แม่สีนวน อินปนาม
ผู้เก็บรักษา นางอรอนงค์ วิเศษศรี
อายุผ้า ประมาณ 50 ปี
ลายที่ 11
ประเภทผ้า ผ้าไหมมัดหมี่ตีนจก
ลายผ้า ลายหมี่ลวงกลาง สาเหตุที่ตั้งชื่อลายหมี่ลวงกลาง
เพราะในลายจะมีลักษณะคล้ายด่านกั้น ซึ่งมีความสลับซับซ้อนมากเสมือนหนึ่งเป็นการลวงข้าศึกให้หลงทาง และที่ได้ชื่อว่าลายลวงกลาง เพราะทอด้วยไหมที่มัดปอยนาด 35 เส้น
ลายตีนจก ลายขอซ้อน
ผู้ถ่ายทอด แม่เฒ่าคำมี พิลึก
ผู้สืบทอด นางอรอนงค์ วิเศษศรี
ผู้เก็บรักษา นางอรอนงค์ วิเศษศรี
อายุผ้า ประมาณ 105 ปี
ลายที่ 12
ประเภทผ้า ผ้าทอไหมมัดหมี่ตีนจก
ลายผ้า ลายด่านกลาง สาเหตุที่ตั้งชื่อลายด่านกลาง เพราะในลายจะมีลักษณะคล้ายการตั้งป้อมหรือด่าน ซึ่งเป็นลายที่มีการทอสืบทอดมาตั้งแต่สมัยปู่ย่าตายาย เหตุที่ชื่อว่าลายด่านกลางเพราะเวลาจะใช้ปอยไหมขนาด
35 เส้น
ลายตีนจก ลายคันร่ม
ผู้ถ่ายทอด แม่เฒ่าเทศ บุญขันธ์
ผู้สืบทอด นางอรอนงค์ วิเศษศรี
ผู้เก็บรักษา นางอรอนงค์ วเศษศรี
อายุผ้า ประมาณ 105 ปี
ลายที่ 13
ประเภทผ้า ผ้าทอไหมมัดหมี่ (หมี่ทั้งผืน)
ผ้านุ่งชาย(โจงกระเบน)
ลายผ้า ลายหมี่ลวงเล็ก สาเหตุที่ตังชื่อลายหมี่ลวงเล็ก
เพราะในลายจะมีลักษณะเหมีอนด่านกั้น ซึ่งมีความสลับ
ซับซ้อนเสมือนหนึ่งเป็นการลวงข้าศึก
ให้หลงทาง และที่ได้ชื่อว่าลายลวงเล็กเพราะทอด้วยไหมที่
มัดหมี่ขนาดปอยจำนวน 25 เส้น
ผู้ถ่ายทอด แม่เฒ่าเกิด
ผู้สืบทอด นางอรอนงค์ วิเศษศรี
ผู้เก็บรักษา นางอรอนงค์ วิเศษศรี
อายุผ้า ประมาณ 220 ปี
ลายที่ 14
ลายผ้า ลายกาบขิดไม้รอด สาเหตุที่ตั้งชื่อลายกาบ
ขิดไม้รอด เพราะเป็นความเชื่อของชาวลาวครั่งที่ว่า
ขิดไม้รอด หมายถึงความปลอดภัยมารดานิยม
ฉีกให้บุตรไปเป็นเครื่องลางของขลังในการไป
ราชการทหาร จะได้รอดชีวิตกลับมา
จุดเด่น ของผืนผ้าจะเป็นการทอผ้ามัดหมี่
ตาสลับกับการทำขิด
ลายตีนจก ลายดอกแก้ว
ผู้ถ่ายทอด แม่เฒ่าสม บุญขันธ์
ผู้สืบทอด นางอรอนงค์ วิเศษศรี
ผู้เก็บรักษา นางอรอนงค์ วิเศษศรี
อายุผ้า ประมาณ 30 ปี
ลายที่ 15
ประเภทผ้า ผ้าทอมัดหมี่ตีนจก (หมี่ทั้งผืน)
ลายผ้า ลายด่านใหญ่ สาเหตุที่ตั้งชื่อลายด่านใหญในลายจะมีลักษณะเด่นคล้ายด่านหรือป้อมยาม ซึ่งเป็นลายที่เป็นการทอสืบทอดกันมาตั้งแต่สมัยปู่ย่าตายาย เหตุที่ชื่อว่าลายด่านใหญ่เพราะในการทอจะใช้ปอย ไหม
มัดหมี่ขนาด 39 เส้น
ลายตีนจก ลายดอกแก้ว (น้อย)
ผู้ถ่ายทอด แม่เฒ่านาก พรมมณี
ผู้สืบทอด นางสมุทร จบศรี
อายุผ้า ประมาณ 150 ปี
ลายที่ 16
ประเภทผ้า ผ้าไหมมัดหมี่ตีนจก (หมี่ทั้งผืน)
ลายผ้า ลายขอคำเดือน สาเหตุที่ตั้งชื่อลายขอคำเดือนเพราะ ในลายมีลักษณะคล้ายตะขอที่เกาะเกี่ยวด้วยแสงสว่างจาก
เส้นเดือน
ลายตีนจก ลายคลองหงษ์
ผู้ถ่ายทอด แม่เฒ่านาก พรมมณี
ผู้สืบทอด นางสมุทร จบศรี
ผู้เก็บรักษา นางสมุทร จบศรี
อายุผ้า ประมาณ 150 ปี
ลายที่ 17
ประเภทผ้า ผ้าทอไหมมัดหมี่ตีนจก (หมี่ทั้งผืน)
ลายผ้า ลายด่านเมืองลาว สาเหตุที่ตั้งชื่อลายด่านเมืองลาว เพราะในลายจะมีลักษณะคล้ายด่านตั้งอยู่ สำหรับเมืองลาวนั้นเนื่องจากความผูกพันของชาวโคกหม้อ
บรรพบุรุษส่วนใหญ่ อพยพมาจากเมืองหลวงพระบาง
ประเทศลาว
ลายตีนจก ลายขอกิ่ง
ผู้ถ่ายทอด แม่เฒ่านาก พรมมณี
ผู้สืบทอด นางสมุทร จบศรี
ผู้เก็บรักษา นางสมุทร จบศรี
อายุผ้า ประมาณ 220 ปี
ลวดลายมัดหมี่ที่มีการสืบทอดต่อกันมาตั้งแต่โบราณนั้นส่วนใหญ่ได้แรงบันดาลใจจากธรรมชาติสิ่งแวดล้อมในวิถีชีวิตความเชื่อและขนบธรรมเนียมประเพณี อาทิ ลายดอกแก้วลายต้นสน ลายโคมห้า ลายโคมเจ็ด ลายบายศรี ลายกวาง ลายนกยูง ลายเต่า ลายพญานาค ฯลฯ